خطر هپاتیت و HIV در جراحی‌های قلب باز

مقدمه: چرا جراحی قلب باز از منظر عفونت‌های ویروسی اهمیت دارد؟

در سال‌های اخیر، بیماری‌های قلبی–عروقی به مهم‌ترین عامل مرگ‌ومیر در ایران و جهان تبدیل شده‌اند. تغییر سبک زندگی، افزایش سن جمعیت، شیوع دیابت، فشار خون و چاقی باعث شده است که تعداد بیمارانی که نیازمند جراحی قلب باز هستند، به‌طور مداوم افزایش یابد.

جراحی‌هایی مانند بای‌پس عروق کرونر، تعویض یا ترمیم دریچه‌های قلب و اصلاح ناهنجاری‌های مادرزادی، هر ساله جان هزاران بیمار را نجات می‌دهند.

جراحی قلب باز یکی از پیچیده‌ترین و تهاجمی‌ترین اقدامات درمانی در پزشکی مدرن محسوب می‌شود. در این نوع جراحی، تماس مستقیم و طولانی‌مدت با خون بیمار اجتناب‌ناپذیر است و همین موضوع، آن را به یکی از حساس‌ترین محیط‌ها از نظر انتقال عفونت‌های خونی تبدیل می‌کند.

در حالی که پیشرفت‌های تکنولوژیک و بهبود پروتکل‌های کنترل عفونت، خطرات را کاهش داده‌اند، اما صفر نشده‌اند.

در ایران، با افزایش سن جمعیت، شیوع بالای بیماری‌های قلبی–عروقی، و گسترش جراحی‌های بای‌پس عروق کرونر، تعداد جراحی‌های قلب باز سال‌به‌سال افزایش یافته است.

این روند، موضوع غربالگری بیماران از نظر ابتلا به ویروس‌های هپاتیت B، هپاتیت C و HIV را به یک مسئله مهم بالینی، مدیریتی و حتی اقتصادی تبدیل کرده است.

اما در کنار این دستاورد درمانی، یک چالش خاموش و کمتر دیده‌شده وجود دارد:
خطر ابتلا یا انتقال عفونت‌های ویروسی وابسته به خون، به‌ویژه هپاتیت B، هپاتیت C و HIV.

جراحی قلب باز از معدود اعمال جراحی است که در آن:

به همین دلیل، این نوع جراحی از نظر کنترل عفونت، جایگاهی کاملاً ویژه دارد.

ویروس‌های خونی؛ تهدیدی خاموش اما ماندگار

هپاتیت B (HBV)؛ شایع‌ترین خطر در ایران

هپاتیت B یکی از مسری‌ترین ویروس‌های منتقله از راه خون است. این ویروس می‌تواند سال‌ها بدون علامت در بدن فرد باقی بماند و در عین حال، قابلیت انتقال بالایی داشته باشد. در ایران، علی‌رغم اجرای برنامه واکسیناسیون، هنوز نسل‌های متولد قبل از واکسیناسیون همگانی در معرض خطر بالاتری هستند.

نکته مهم اینجاست که:

هپاتیت C (HCV)؛ کمتر شایع، اما مزمن‌تر

هپاتیت C اغلب به شکل مزمن در بدن باقی می‌ماند و سال‌ها بعد خود را با سیروز یا سرطان کبد نشان می‌دهد.

در ایران، شیوع عمومی آن نسبت به هپاتیت B کمتر است، اما در گروه‌های خاص پرخطر (مصرف‌کنندگان مواد تزریقی، دریافت‌کنندگان خون قدیمی) اهمیت زیادی دارد.

HIV؛ کم‌شیوع اما پرحاشیه

HIV از نظر آماری شیوع کمتری در بیماران جراحی قلب در ایران دارد، اما به‌دلیل حساسیت اجتماعی، حقوقی و روانی، همواره توجه ویژه‌ای را به خود جلب می‌کند.

نکته کلیدی این است که ریسک واقعی انتقال HIV در جراحی، بسیار پایین‌تر از تصور عمومی است؛ به‌ویژه اگر اصول ایمنی رعایت شود.

جراحی قلب باز؛ چرا این‌قدر حساس است؟

در جراحی قلب باز:

همین ویژگی‌ها باعث شده که این جراحی‌ها در تمام دنیا، به‌عنوان یکی از پرریسک‌ترین محیط‌ها از نظر مواجهه شغلی با خون شناخته شوند.

وضعیت ایران: تحلیل عمیق داده‌های پژوهش داخلی

معرفی مطالعه انجام‌شده در ایران

در یکی از مهم‌ترین مطالعات انجام‌شده در کشور، پژوهشی توسط دانشگاه علوم پزشکی مازندران روی بیماران کاندید جراحی قلب باز انجام شد. این مطالعه که در بیمارستان فاطمه زهرا (س) ساری صورت گرفت، داده‌های ۵۰۰ بیمار را مورد بررسی قرار داد.

پژوهش خطر هپاتیت و HIV در جراحی‌های قلب باز از آن جهت اهمیت دارد که:

نتایج اصلی تحقیق ایران

نتایج به‌دست‌آمده نشان داد:

این اعداد در نگاه اول شاید کوچک به نظر برسند، اما وقتی بدانیم:

اهمیت این درصدها بسیار پررنگ‌تر می‌شود.

تحلیل جنس، سن و عوامل خطر در ایران

مطالعه نشان داد:

از نظر اجتماعی:

این یافته‌ها نشان می‌دهد که عوامل اجتماعی–اقتصادی در ایران نقش مهمی در الگوی بیماری دارند.

مقایسه ایران با جهان: دقیق و عدد‌محور

هپاتیت B؛ ایران کجا خطر هپاتیت و HIV در جراحی‌های قلب باز ایستاده است؟

در کشورهای اروپای غربی:

• شیوع HBV در بیماران جراحی قلب معمولاً کمتر از ۲ درصد است

در برخی کشورهای آسیایی:

• این عدد به ۵ تا ۱۰ درصد می‌رسد

👉 عدد ۸ درصد ایران، آن را به کشورهای با شیوع متوسط تا بالا نزدیک می‌کند، نه به کشورهای توسعه‌یافته غربی.

دلایل این تفاوت:

هپاتیت C؛ ایران مشابه جهان

در اغلب مطالعات جهانی:

• شیوع HCV در بیماران جراحی قلب بین ۰.۵ تا ۲ درصد گزارش شده است

👉 عدد ۱ درصد در ایران، تقریباً هم‌سطح میانگین جهانی است.
این نشان می‌دهد که اقدامات کنترلی در ایران در مورد HCV تا حدی موفق بوده‌اند.

HIV؛ ایران پایین‌تر از بسیاری کشورها

در برخی کشورهای آفریقایی و حتی آمریکای جنوبی:

• شیوع HIV در بیماران جراحی قلب به ۱ تا ۳ درصد می‌رسد

در ایران:

• ۰.۲ درصد گزارش شده است

👉 این عدد نشان می‌دهد که از نظر HIV، ایران در وضعیت نسبتاً کنترل‌شده‌ای قرار دارد، هرچند نباید باعث سهل‌انگاری شود و لزوم این موضوع که قبل از عمل جراحی آزمایش ایدز گرفته شود

خطر انتقال: واقعیت علمی در برابر ترس عمومی

مطالعات بین‌المللی نشان می‌دهند:

بنابراین، تمرکز بیش از حد رسانه‌ای روی HIV و غفلت از هپاتیت B، یک خطای راهبردی در سیاست سلامت است.

آیا غربالگری همگانی قبل از جراحی لازم است؟

در کشورهای توسعه‌یافته:

در ایران:

👉 غربالگری قبل از جراحی قلب باز، توجیه علمی و اقتصادی دارد و پیشنهاد به استفاده از کیت ایدز و هپاتیت برای کادر درمان و افرادی که به جراحی نیاز دارند

پیامدها برای نظام سلامت ایران

این داده‌ها نشان می‌دهد که:

بی‌توجهی به آن می‌تواند منجر به:

جمع‌بندی نهایی

• ایران از نظر هپاتیت B در بیماران قلب باز، وضعیت نگران‌کننده‌تری نسبت به کشورهای توسعه‌یافته دارد
• از نظر هپاتیت C و HIV، وضعیت ایران نزدیک به میانگین جهانی یا بهتر است
• جراحی قلب باز یکی از حساس‌ترین نقاط تماس با خون در نظام سلامت است
• غربالگری، آموزش و ایمنی کادر درمان باید در اولویت سیاست‌گذاری قرار گیرد