هزینه نگهداری یک فرد مبتلا به اعتیاد؛ تحلیل جامع بار مالی و اجتماعی برای خانواده و دولت در ایران
مقدمه
اعتیاد یکی از مهمترین چالشهای نظام سلامت و رفاه اجتماعی در ایران است که آثار آن تنها به فرد مصرفکننده محدود نمیشود. تجربههای میدانی و مطالعات اجتماعی نشان میدهد که هزینه نگهداری یک فرد مبتلا به اعتیاد، مجموعهای از هزینههای مالی، درمانی، روانی و اجتماعی را شامل میشود که در طول زمان، فشار قابلتوجهی بر خانواده و همچنین بر منابع عمومی کشور وارد میکند.
در ساختار اجتماعی ایران، خانواده نخستین و اصلیترین نهاد حمایتکننده از فرد بیمار محسوب میشود. در نتیجه، زمانی که یکی از اعضای خانواده دچار وابستگی به مواد مخدر میشود، بار اصلی مراقبت و تأمین هزینهها معمولاً بر دوش خانواده قرار میگیرد. در سطح کلان نیز، دولت ناچار است برای مدیریت پیامدهای اعتیاد، هزینههای گستردهای در حوزه سلامت، امنیت، قضا و مدیریت شهری پرداخت کند.
این مقاله با رویکرد سلامتمحور و تحلیلی، به بررسی ابعاد مختلف هزینه نگهداری یک فرد مبتلا به اعتیاد در ایران میپردازد و تلاش میکند تصویری جامع و واقعبینانه از این بار اقتصادی و اجتماعی ارائه دهد.
اعتیاد بهعنوان یک مسئله سلامت عمومی
در ادبیات نوین سلامت، اعتیاد نه یک انحراف اخلاقی، بلکه یک بیماری مزمن و عودکننده تلقی میشود. این نگاه، بهویژه در سیاستگذاریهای حوزه سلامت اهمیت دارد، زیرا نوع مواجهه با اعتیاد را از برخورد صرفاً انتظامی به رویکرد درمان، کاهش آسیب و حمایت اجتماعی تغییر میدهد.
با این حال، حتی با پذیرش اعتیاد بهعنوان بیماری، نمیتوان از هزینههای سنگینی که این وضعیت به خانواده و جامعه تحمیل میکند چشمپوشی کرد. بخش مهمی از این هزینهها در آمارهای رسمی بهطور کامل دیده نمیشوند، اما آثار آنها در زندگی روزمره خانوادهها و عملکرد سیستمهای خدماتی کاملاً محسوس است.
هزینههای مستقیم نگهداری فرد مبتلا به اعتیاد در خانواده
هزینههای مستقیم، آن دسته از مخارجی هستند که بهطور ملموس از منابع مالی خانواده پرداخت میشوند و معمولاً قابل اندازهگیری هستند. این هزینهها اغلب در مراحل اولیه اعتیاد آغاز میشوند و در صورت تداوم مصرف، بهتدریج افزایش مییابند.
این هزینهها عمدتاً شامل موارد زیر هستند:
- پرداخت هزینه مربوط به تهیه مواد مخدر، بهصورت مستقیم یا غیرمستقیم
- مخارج درمان و تلاش برای ترک اعتیاد
- هزینههای پزشکی ناشی از عوارض جسمی و روانی
- هزینه مراقبت و مدیریت بحرانهای ناشی از مصرف
هزینه تهیه مواد مخدر
در بسیاری از خانوادههای ایرانی، فرد مبتلا به اعتیاد بهتدریج توان مالی خود را از دست میدهد.
در این شرایط، خانواده ناچار میشود برای جلوگیری از بروز رفتارهای پرخطر یا بحرانهای حاد، هزینه مصرف را تأمین کند.
این پرداختها اگرچه گاه با نیت کنترل شرایط انجام میشود، اما در عمل فشار مالی مستمر و فرسایندهای ایجاد میکند.
هزینههای درمان و ترک اعتیاد
درمان اعتیاد فرآیندی کوتاهمدت نیست. بسیاری از خانوادهها تجربه چندین دوره بستری، درمان سرپایی، مصرف داروهای نگهدارنده و جلسات مشاوره و استفاده از کیت اعتیاد برای تشخیص لغزش مجدد موتاد را پشت سر میگذارند.
اگرچه بخشی از این خدمات در مراکز دولتی ارائه میشود، اما در عمل، هزینههای جانبی و مراجعه به مراکز خصوصی، بار مالی قابلتوجهی ایجاد میکند.
هزینههای پزشکی و مراقبت سلامت
افراد مبتلا به اعتیاد در معرض طیف وسیعی از مشکلات سلامت قرار دارند؛ از بیماریهای عفونی مانند هپاتیت و HIV گرفته تا اختلالات روانپزشکی، مشکلات کبدی، قلبی و سوءتغذیه.
هر چند استفاده از کیت ایدز در مراکز بهداشت معمولا رایگان است اما اگر شخص خودش بخواهد این تست ها را انجام بدهد باید مبلغی را پرداخت کند
درمان این بیماریها اغلب طولانیمدت و پرهزینه است و بخش عمده آن توسط خانواده پرداخت میشود.
هزینههای ناشی از بحرانهای حاد
اوردوز، بیخانمانی موقت، رفتارهای پرخطر یا وضعیتهای روانی شدید، خانواده را ناچار به واکنش فوری میکند. این موقعیتها معمولاً هزینههایی ناگهانی و پیشبینینشده ایجاد میکنند که برنامهریزی مالی خانواده را مختل میسازد.
هزینههای غیرمستقیم اعتیاد برای خانواده
در کنار هزینههای آشکار، اعتیاد مجموعهای از هزینههای پنهان و غیرمستقیم را نیز به خانواده تحمیل میکند. این هزینهها در صورتحساب مشخصی دیده نمیشوند، اما آثار آنها در بلندمدت عمیقتر و ماندگارتر است.
مهمترین این هزینهها شامل موارد زیر است:
- کاهش یا از دست رفتن درآمد خانوار
- وابستگی اقتصادی بلندمدت فرد مبتلا
- فرسودگی روانی و اجتماعی اعضای خانواده
- درگیریهای حقوقی و قضایی
- آسیب به آینده تحصیلی و شغلی فرزندان
کاهش بهرهوری و درآمد
فرد مبتلا به اعتیاد معمولاً قادر به حفظ شغل پایدار نیست. از دست رفتن درآمد، افزایش بیکاری و کاهش بهرهوری، تعادل اقتصادی خانواده را بر هم میزند و سایر اعضا را ناچار به جبران این خلأ میکند.
وابستگی مالی مزمن
در بسیاری از موارد، خانواده نهتنها هزینه زندگی فرد مبتلا را تأمین میکند، بلکه مسئول جبران خسارتهای ناشی از رفتارهای پرخطر، بدهیها یا مشکلات حقوقی او نیز میشود. این وابستگی میتواند سالها ادامه یابد.
فشارهای روانی و اجتماعی
اضطراب مزمن، افسردگی، احساس شرم اجتماعی و تنشهای درونخانوادگی، پیامدهای شایع زندگی با فرد مبتلا به اعتیاد هستند. این فشارها گاه به بیماریهای روانتنی و نیاز به درمان برای سایر اعضای خانواده نیز منجر میشود.
هزینههای حقوقی و قضایی
درگیری با قانون، پروندههای قضایی، پرداخت جریمه یا هزینه وکیل، از جمله پیامدهایی هستند که بار مالی اضافی و ناگهانی بر خانواده تحمیل میکنند.
آسیب به آینده فرزندان
کودکان و نوجوانانی که در خانوادههای درگیر اعتیاد زندگی میکنند، بیش از دیگران در معرض ترک تحصیل، افت تحصیلی و مشکلات روانی قرار دارند. این آسیبها در بلندمدت هزینههای اجتماعی و اقتصادی قابلتوجهی ایجاد میکنند.
هزینههای ناشی از افراد مبتلا به اعتیاد بیخانمان برای دولت
در سطح کلان، بخش قابلتوجهی از هزینههای اعتیاد متوجه دولت و منابع عمومی کشور است. افراد مبتلا به اعتیاد بیخانمان، به دلیل شرایط خاص زندگی، بیشترین استفاده را از خدمات عمومی دارند.
این هزینهها عمدتاً در حوزههای زیر متمرکز هستند:
- خدمات درمانی و بیمارستانی دولتی
- مراکز نگهداری، کاهش آسیب و گرمخانهها
- خدمات انتظامی و قضایی
- مدیریت شهری و پیامدهای اجتماعی
هزینههای نظام سلامت
مراجعه مکرر به اورژانسها، بستریهای طولانیمدت و درمان بیماریهای مزمن، فشار قابلتوجهی بر بیمارستانهای دولتی و بودجه سلامت وارد میکند.
هزینه مراکز حمایتی و نگهداری
راهاندازی و اداره گرمخانهها، مراکز کاهش آسیب و کمپهای نگهداری، نیازمند منابع مالی مستمر، نیروی انسانی و زیرساخت است که از بودجه عمومی تأمین میشود.
۲۵۰ هزار تومان؛ هزینه روزانه نگهداری هر معتاد
دبیرکل ستاد مبارزه با مواد مخدر در آذر ۱۴۰۴ درباره هزینههای فعلی نگهداری معتادان متجاهر عنوان کرده اند که در حال حاضر، هزینه سرانه نگهداری هر فرد در این مراکز بهطور میانگین روزانه حدود ۲۵۰ هزار تومان است که ماهانه حدودا به ۷ تا ۷.۵ میلیون تومان میرسد.
این مبلغ عمدتاً هزینههای اولیه مانند تغذیه و نگهداری روزمره را پوشش میدهد.
هزینههای انتظامی و قضایی
بخش قابلتوجهی از ظرفیت نیروی انتظامی، دادگاهها و زندانها صرف رسیدگی به پروندههای مرتبط با اعتیاد میشود. این موضوع هزینههای مستقیم و غیرمستقیم فراوانی به همراه دارد.
هزینههای اجتماعی و شهری
کاهش احساس امنیت، افت کیفیت فضاهای شهری، آسیب به محیط زیست شهری و کاهش جذابیت اقتصادی مناطق درگیر، از پیامدهای حضور گسترده افراد مبتلا به اعتیاد بیخانمان است.
جمعبندی
هزینه نگهداری یک فرد مبتلا به اعتیاد، چه در سطح خانواده و چه در سطح دولت، صرفاً یک عدد مالی نیست، بلکه مجموعهای از پیامدهای سلامتمحور، اجتماعی و اقتصادی را شامل میشود. در ایران، با توجه به نقش پررنگ خانواده و محدودیت منابع عمومی، این هزینهها اثرگذاری مضاعفی دارند.
تحلیل واقعبینانه نشان میدهد که سرمایهگذاری در پیشگیری، درمان پایدار، کاهش آسیب و حمایت اجتماعی، نهتنها از منظر انسانی، بلکه از نظر اقتصادی نیز راهکاری منطقیتر و کمهزینهتر برای نظام سلامت و جامعه است.
