مخدر Khat یا قات چیست ؟

قات زدن یعنی چه ؟

در فرهنگ عامیانه ایران اصطلاح طرف قات زده بسیار پر کاربرد است .شاید برای شما هم این سوال پیش بیاید خوب قات چیه ؟

اگر با کلمه زدنی استفاده می شود پس منظور یک چیز مصرف کردنی است .این مقاله برای همین است تا شما با اصطلاح کاملا آشنا باشین

Khat (قات یا کات) در حال حاضر یکی از بحث‌برانگیزترین گیاهان محرک در جهان محسوب می‌شود.

این گیاه، که جویدن آن در شرق آفریقا و شبه‌جزیره عربستان ریشه‌ای عمیق در سنت و فرهنگ دارد، اکنون با موج مهاجرت و گسترش شبکه‌های ارتباطی به سایر نقاط دنیا رفته است و نگرانی‌های بهداشتی، عمومی، اجتماعی و حتی سیاسی زیادی پیرامون آن شکل گرفته است.

با وجود تاریخچه طولانی مصرف آن و نقش مهمش در فرهنگ‌های محلی، سوالات زیادی درباره خطرات، اثربخشی، فواید، ضررها و وضعیت قانونی Khat مطرح است.

گیاه شناسی khat و نحوه کشت

ساختار گیاه

khat گیاهی همیشه‌سبز است که تا 5 متر رشد می‌کند. برگ‌هایش باریک و بیضی‌شکل‌اند و وقتی تازه باشند بیشترین میزان مواد فعال دارند. بوی علفی و طعم تلخی دارد که برخی افراد پس از مدتی مصرف به آن عادت می‌کنند.

ریشه‌ها و شاخه‌های جوان برای بهبود رشد و بالا رفتن میزان مواد محرک از روش‌هایی مثل کوددهی خاص و هرس استفاده می‌شود.

شرایط اقلیمی کشت

khat به آب و هوای معتدل کوهستانی علاقه دارد و به نور متوسط تا زیاد نیازمند است. کشت آن در جاهایی مثل فلات اتیوپی (بخصوص حوالی شهر هارار)‌ و نواحی شمالی و مرکزی یمن رواج دارد.

تولید انبوه Khat به رونق اقتصاد محلی خیلی از قبائل و روستاها کمک کرده است و صدها هزار شغل به این صنعت وابسته‌اند.

تاریخچه و اهمیت فرهنگی قات

ریشه در سنت و مذهب

در برخی مناطق، مصرف khat به بعد مذهبی نیز پیوند یافته — برخی گروه‌های صوفیه و زاهدان در آفریقا و یمن باور دارند جویدن قات به تمرکز و مدیتیشن کمک می‌کند. در عروسی‌ها و گردهمایی‌های خانوادگی، برنامه‌ای برای دورهمی‌های طولانی‌تر است.

شعر و ادبیات قات

در یمن و اتیوپی، جلسات شعرخوانی و مباحثات فلسفی گاهی اطراف سفره قات شکل می‌گیرد.

برخی نویسندگان و شاعران سرشناس منطقه در آثارشان از لحظات الهام گرفته از مصرف khat یاد کرده‌اند، هرچند انتقادهای فراوانی به تاثیر منفی همین عادت در حوزه خلاقیت و بهره‌وری وجود دارد.

ترکیبات و مکانیزم اثر Khat

تجزیه شیمیایی برگ قات

مایع داخلی برگ khat شامل کاتینون، کاتین، نورپسوئدفدرین و بیش از 40 نوع آلکالوئید است. کاتینون در برگ تازه غلظت بالایی دارد اما به سرعت تجزیه می‌شود؛ به همین دلیل قات باید سریع پس از برداشت، مصرف شود.

تاثیر بیوشیمیایی بر مغز

کاتینون و کاتین در بدن شبیه آمفتامین عمل می‌کنند: سطح نوراپی‌نفرین، دوپامین و سروتونین را افزایش داده و باعث تحریک بیش از حد سلول‌های عصبی (نورون‌ها) می‌شوند.

همین موضوع کاهش خستگی، سرخوشی و تمایل به فعالیت را به دنبال دارد، اما می‌تواند به مرور زمان باعث تحلیل انرژی و ایجاد «سندروم سقوط» (crash) پس از گرفتن اثرات اولیه شود.

روش‌های مصرف khat و آیینی بودن آن

مراسم جویدن khat

مصرف khat بیشتر به شکل گردهمایی اجتماعی صورت می‌گیرد.

شرکت‌کنندگان در این مراسم برگ‌های تازه را چند ساعت می‌جوند (گاهی با نوشیدنی شیرین یا تنقلات ترکیب می‌کنند) تا سطح انرژی و تمرکز بالاتری پیدا کنند و اغلب تا نیمه‌شب به گفتگو ادامه می‌دهند.

دیگر اشکال مصرف

در برخی کشورها مانند سودان و اریتره دمنوش khat نیز تهیه می‌شود که اثر، شدت و دوام کمتری نسبت به جویدن مستقیم دارد.

تحقیقات نشان داده که فرآیند جویدن، جذب زیرزبانی مواد فعال را تسریع می‌کند.

مصرف خارج از کشورهای بومی

بنا بر گزارش دفتر مواد مخدر سازمان ملل (UNODC)، ردپای مصرف khat در اروپا (مثلاً از طریق مهاجران سومالیایی و یمنی در هلند یا بریتانیا) نیز مشاهده شده و این موضوع چالش‌هایی برای سیاستگذاران ایجاد کرده است.

اثرات کوتاه‌مدت مصرف khat

تاثیرات روانی و ذهنی فوری

اثرات بلندمدت و عوارض مزمن

آسیب‌های جسمی

مصرف بلندمدت khat به:

عوارض روحی و روانی

تاثیرات اجتماعی و خانوادگی

وضعیت قانونی khat در جهان

کشورهای مجاز

در یمن، اتیوپی، سومالی، کنیا و ارتریه، دارا بودن و مصرف khat قانونی و عرفی است. حتی برخی دولت‌ها درآمد مالیاتی از فروش قات دریافت می‌کنند.

کشورهای ممنوع

در دهه‌های اخیر، آمریکا، کانادا، آلمان، فرانسه، استرالیا، عربستان سعودی، امارات، نروژ و سوئد khat را در گروه مواد مخدر فهرست کرده‌اند و واردات/صادرات آن ممنوع است.

دلیل اصلی این ممنوعیت، آثار منفی روانی و بهداشتی و نگرانی از شیوع آن در جوانان جوامع میزبان است.

خلاهای قانونی و قاچاق بین‌المللی

با توجه به فسادپذیری سریع و حساسیت بالای برگ khat به تازگی، قاچاقچیان تلاش می‌کنند khat را در اسرع وقت پس از برداشت از مرزها عبور دهند.

کشف و شناسایی khat نسبت به سایر مواد مخدر پیچیدگی بیشتری دارد و این ضعف برخی سیستم‌های گمرکی را آشکار ساخته است.

یافته‌های علمی و پزشکی درباره khat

مطالعات پزشکی و اپیدمیولوژیک

ده‌ها تحقیق اپیدمیولوژیک خطرات مصرف khat را گزارش کرده‌اند. در یک مطالعه گسترده، میانگین امید به زندگی و سطح سلامت عمومی در کاربران بلندمدت khat به طور معناداری پایین‌تر است.

khat و بیماری‌های قلبی ـ عروقی

یکی از عوارض مهم و کشنده مصرف khat، افزایش ریسک ابتلا به آریتمی قلبی، فشار خون مزمن و حتی سکته است.

تعدادی از جراحان و پزشکان قلب در یمن و اتیوپی گزارش کرده‌اند که 30٪ موارد مراجعه به اورژانس قلب مربوط به کاربران khat است.

khat و سلامت روان

مطالعات نشان داده مصرف‌کنندگان بلندمدت khat در معرض خطر بالاتری از افسردگی، اختلالات اضطرابی و سایکوز قرار دارند.

برخی روانپزشکان اعتقاد دارند khat می‌تواند در افراد با زمینه ژنتیکی بیماری‌های اعصاب محرک بروز کند یا شدت بیماری‌های قبلی را افزایش دهد.

khat و سرطان

تحقیقات جدیدتر ارتباط khat با بروز برخی سرطان‌های دهان، معده و مری را مطرح کرده‌اند اما نیاز به مطالعات تجربی گسترده‌تر و دقیق‌تری در این زمینه وجود دارد.

درمان و ترک وابستگی به khat

مداخلات روانی و اجتماعی

بهترین روش ترک khat آگاه‌سازی، روان‌درمانی و گفت‌وگو درمانی است. روش شناختی ـ رفتاری (CBT) و دخالت افراد خانواده/دوستان در پیشگیری از عود بسیار موثر است.

راهکارهای دارویی

برای ترک khat داروی تایید شده جهانی وجود ندارد اما داروهای ضدافسردگی و ضداضطراب، بنا به تشخیص پزشک برای کنترل علائم روانی قابل تجویزند.

حمایت اجتماعی و اقتصادی

کمک دولت و نهادهای خیریه در تامین شغل و درآمد جایگزین برای کشاورزان مناطق بومی (تا وابستگی اقتصادی به کشت khat کاهش یابد) از مهم‌ترین اقدامات در برنامه‌های پیشگیری است.

آینده khat و چالش‌های جهانی

سازمان جهانی بهداشت (WHO) khat را محرک با پتانسیل اعتیادآور ارزیابی و نسبت به افزایش مصرف جهانی آن با گسترش مهاجرت هشدار داده است. چالش‌هایی که جهان امروز در مورد khat با آن روبروست عبارتند از:

جمع بندی و توصیه‌ها

Khat گیاهی است که مرز باریکی میان سنت و آسیب اجتماعی را طی می‌کند.

مصرف آن اگرچه ریشه در فرهنگ، اقتصاد و آیین بسیاری از ملل دارد، اما اثرات مخرب جسمی، روانی و اجتماعی غیرقابل کتمان است.

راهکار مناسب برای مواجهه با پدیده قات، تلفیقی چندوجهی از آموزش عمومی، حمایت روانی، قوانین منعطف و همکاری‌های بین‌الدولی خواهد بود.

فعلا کیت اعتیاد قات در فروشگاه رپید تست موجود نیست اما به زودی این تست نیز اضافه خواهد شد

پرسش‌های پرتکرار (FAQ) درباره khat

khat در چه کشورهایی قانونی است؟
در یمن، سومالی، اتیوپی، اریتره و کنیا قانونی و در اکثر کشورهای دیگر غیرقانونی است.

آیا قات اعتیادآور است؟
قات بیشتر وابستگی روانی ایجاد می‌کند تا وابستگی جسمی، اما ممکن است باعث عود و اعتیاد روانی شدید شود.

درمان اعتیاد به khat چطور است؟
روان‌درمانی، حمایت اجتماعی و در موارد خاص مداخلات دارویی برای اختلالات همراه توصیه می‌شود.

منابع:

https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3991038/

https://www.euda.europa.eu/publications/drug-profiles/khat_en

https://www.dea.gov/factsheets/khat