مرگومیر ناشی از مصرف مواد در ایران
تحلیل مرگومیر ناشی از سوءمصرف مواد در ایران
بررسی منطقهای، شهری و فضایی با تمرکز بر استانها و کانونهای پرخطر
مقدمه
مرگومیر ناشی از سوءمصرف مواد مخدر و روانگردان یکی از مهمترین و در عین حال کمتر تحلیلشدهترین شاخصهای سلامت عمومی در ایران است. اگرچه آمارهای رسمی سالانه به تعداد جانباختگان اشاره میکنند، اما آنچه کمتر مورد توجه قرار میگیرد الگوی جغرافیایی و شهری این مرگومیرها است؛ الگویی که نشان میدهد بحران اعتیاد و پیامد مرگبار آن، در همه نقاط کشور به یک شکل توزیع نشده است.
در سالهای اخیر، پژوهشهای مبتنی بر تحلیل فضایی (Spatial Analysis) نشان دادهاند که مرگومیر ناشی از مصرف مواد در ایران، بهشدت تحت تأثیر عوامل منطقهای، شهری، اقتصادی و اجتماعی قرار دارد. این یافتهها به ما میگویند که سیاستهای کلی و یکسان، نمیتوانند پاسخگوی واقعیتهای پیچیده میدانی باشند.
در این مقاله تلاش شده است با استفاده از جدیدترین مطالعات علمی منتشرشده، مرگومیر ناشی از سوءمصرف مواد در ایران بهصورت منطقهبهمنطقه و شهرمحور تحلیل شود؛ بهگونهای که برای برنامهریزان سلامت، مدیران شهری و تولیدکنندگان محتوای تخصصی حوزه سلامت قابل استفاده باشد.
جایگاه مرگومیر ناشی از مواد در نظام سلامت ایران
مرگهای مرتبط با مصرف مواد مخدر، بخشی از آن چیزی هستند که در ادبیات سلامت عمومی از آن بهعنوان «مرگهای قابل پیشگیری» یاد میشود. در بسیاری از این موارد، اگر:
- مداخله زودهنگام انجام میشد
- دسترسی به خدمات درمان اعتیاد فراهم بود
- آموزش و کاهش آسیب جدی گرفته میشد
امکان جلوگیری از مرگ وجود داشت.
از این منظر، بررسی دقیق محل وقوع این مرگها، یکی از ابزارهای کلیدی برای کاهش بار بیماریها در کشور است.
توزیع کلی مرگومیر ناشی از سوءمصرف مواد در ایران
مطالعات مبتنی بر دادههای سازمان پزشکی قانونی نشان میدهند که مرگومیر ناشی از مواد مخدر در ایران، سالانه چند هزار نفر را درگیر میکند. اما نکته مهم این است که:
- بیش از ۶۰ درصد این مرگها در حدود ۱۰ استان متمرکز شدهاند
- برخی استانها چندین برابر میانگین کشوری مرگ ناشی از مواد را تجربه میکنند
این تمرکز جغرافیایی، پایه اصلی تحلیل فضایی در پژوهشهای جدید بوده است.
تحلیل منطقهای مرگومیر ناشی از سوءمصرف مواد
🔴 منطقه غرب ایران؛ کانون سنتی بحران
استانهای غربی ایران از جمله کرمانشاه، ایلام، لرستان و کردستان در اغلب مطالعات بهعنوان مناطق با ریسک بالا معرفی شدهاند.
استان کرمانشاه
کرمانشاه یکی از بالاترین نرخهای مرگومیر ناشی از سوءمصرف مواد را در کشور دارد. عوامل مؤثر در این استان عبارتاند از:
- همجواری با مسیرهای ترانزیت مواد
- نرخ بالای بیکاری
- تمرکز مصرف مواد سنتی و صنعتی بهصورت همزمان
شهر کرمانشاه، اسلامآباد غرب و جوانرود از جمله نقاطی هستند که بیشترین موارد فوت در آنها ثبت شده است. تحلیلها نشان میدهد که مرگومیر در این استان، بیشتر در مردان ۳۰ تا ۴۵ سال رخ میدهد.
استان لرستان
لرستان در اغلب تحلیلهای فضایی بهعنوان بخشی از خوشه پرخطر غرب کشور شناسایی شده است. شهرهای خرمآباد، بروجرد و دورود بیشترین سهم را دارند. ویژگی مهم لرستان، ترکیب مصرف مواد سنتی با مواد صنعتی و الکلهای تقلبی است که خطر مرگ را افزایش میدهد.
استان ایلام
اگرچه ایلام از نظر جمعیت استان کوچکی است، اما نرخ مرگومیر ناشی از مصرف مواد نسبت به جمعیت، بالا گزارش شده است. این موضوع باعث میشود ایلام در تحلیلهای فضایی بهعنوان «نقطه داغ نسبی» شناخته شود.
🟠 منطقه مرکزی ایران؛ تلاقی جمعیت و آسیب
استانهای مرکزی و نیمهمرکزی کشور به دلیل جمعیت بالا و مهاجرپذیری، الگوی متفاوتی از مرگومیر را نشان میدهند.
استان تهران
استان تهران بیشترین تعداد مطلق مرگومیر ناشی از سوءمصرف مواد را دارد، هرچند نرخ آن نسبت به جمعیت متعادلتر از برخی استانهای غربی است.
تفکیک شهری در تهران نشان میدهد:
- مناطق جنوبی و حاشیهای شهر تهران
- شهرهای اطراف مانند اسلامشهر، ورامین، پاکدشت و شهریار
بیشترین موارد فوت را ثبت کردهاند. این مرگها عمدتاً با مصرف مواد صنعتی، مصرف همزمان چند ماده و اوردوز مرتبط هستند.
استان قم
قم در برخی تحلیلها بهعنوان نقطه داغ نوظهور شناخته شده است. مهاجرتپذیری بالا و وجود جمعیت شناور، از عوامل مؤثر در افزایش مرگهای مرتبط با مواد در این استان عنوان شده است.
استان مرکزی
شهر اراک و مناطق صنعتی اطراف آن، سهم قابل توجهی از مرگومیر مرتبط با مصرف مواد را دارند. در این استان، ترکیب مصرف مواد مخدر با داروهای مخدر نسخهای نقش مهمی در مرگها ایفا میکند.
🟡 منطقه جنوب و جنوبغرب؛ پیوند فقر، گرما و مواد
استانهای جنوبی و جنوبغربی ایران الگوی خاصی از مرگومیر ناشی از سوءمصرف مواد دارند.
استان خوزستان
خوزستان یکی از استانهایی است که هم تعداد و هم نرخ مرگومیر ناشی از مواد در آن قابل توجه است. شهرهای اهواز، آبادان و ماهشهر بیشترین سهم را دارند. مصرف مواد صنعتی و الکلهای دستساز در این استان نقش پررنگی در مرگهای ناگهانی دارد.
استان فارس
فارس و بهویژه شهر شیراز، در تحلیلهای فضایی بهعنوان یکی از مراکز مرگومیر ناشی از سوءمصرف مواد شناخته میشود. دسترسی آسانتر به مواد و مصرف ترکیبی از دلایل اصلی این وضعیت عنوان شده است.
🟢 منطقه شرق ایران؛ کمتر ولی پایدار
استانهای شرقی کشور مانند خراسان رضوی، خراسان جنوبی و سیستان و بلوچستان الگوی متفاوتی دارند.
استان خراسان رضوی
مشهد بهعنوان یک کلانشهر مذهبی و گردشگرپذیر، تعداد قابل توجهی مرگ مرتبط با مصرف مواد را ثبت میکند. این مرگها اغلب در مناطق حاشیهای شهر رخ میدهند.
سیستان و بلوچستان
در این استان، اگرچه آمار رسمی مرگومیر پایینتر از غرب کشور است، اما به دلیل ضعف ثبت داده و دسترسی محدود به خدمات درمانی، احتمال کمبرآوردی وجود دارد.
تفاوتهای شهری و روستایی
یکی از یافتههای مهم مطالعات جدید این است که:
- مرگومیر ناشی از سوءمصرف مواد در مناطق شهری بهمراتب بیشتر از مناطق روستایی است
- اما در برخی استانها، نرخ مرگ در شهرهای کوچک بالاتر از کلانشهرهاست
این موضوع نشان میدهد که دسترسی محدود به خدمات اورژانسی در شهرهای کوچک میتواند عامل تشدیدکننده باشد.
نقش نوع ماده در مرگومیر منطقهای
تحلیلها نشان میدهد که نوع ماده مصرفی در مناطق مختلف متفاوت است:
- غرب کشور: مواد سنتی + صنعتی
- مرکز کشور: مواد صنعتی و داروهای مخدر
- جنوب: الکلهای تقلبی و مواد محرک
- شرق: مواد سنتی با الگوی مصرف مزمن
این تفاوتها مستقیماً بر الگوی مرگومیر اثر میگذارند.
پیامدهای منطقهای مرگومیر ناشی از مواد
در استانهایی با نرخ بالای مرگومیر:
- نرخ خانوارهای بیسرپرست افزایش مییابد
- فشار بر خدمات حمایتی بیشتر میشود
- چرخه فقر و اعتیاد بازتولید میشود
این پیامدها نشان میدهد که مرگومیر ناشی از مواد، یک مسئله صرفاً پزشکی نیست.
راهبردهای منطقهمحور پیشنهادی
بر اساس یافتههای منطقهای، راهکارها باید بهصورت تفکیکشده طراحی شوند:
- غرب کشور: تمرکز بر درمان و اشتغال
- مرکز کشور: کنترل مواد صنعتی و خدمات اورژانسی
- جنوب: کنترل الکل تقلبی و آموزش عمومی
- شرق: تقویت ثبت داده و دسترسی درمانی
نتیجهگیری نهایی
مرگومیر ناشی از سوءمصرف مواد در ایران دارای چهرهای منطقهای و شهری است و بدون درک این تفاوتها، هیچ برنامهای موفق نخواهد بود.
تحلیل فضایی نشان میدهد که برخی استانها و شهرها بار اصلی این بحران را به دوش میکشند و نیازمند مداخلات فوری و هدفمند هستند.
این مقاله توسط فروشگاه رپید تست عرضه کننده کیت اعتیاد با امار 1404 تدوین و عرضه شده است
منابع و لینکها
- ScienceDirect – Spatial analysis of drug abuse mortality rates in Iran
https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S2352007823001427 - WHO – Bayesian spatial analysis of drug-related mortality in Iran
https://iris.who.int/handle/10665/366195 - Eastern Mediterranean Health Journal
https://www.emro.who.int/emhj - سازمان پزشکی قانونی جمهوری اسلامی ایران
https://www.lmo.ir
