ازدواج با افراد ایدزی
واقعیتها، باورها و شرایط در ایران در مورد ازدواج با افراد مبتلا به ایدز (HIV):
مقدمه
ازدواج بهعنوان یکی از مهمترین تصمیمات زندگی نقش بسزایی در سلامت جسمی، روانی و اجتماعی افراد دارد. اما هنگامی که پای یک بیماری مزمن، آن هم بیماریای با بار منفی فرهنگی و اجتماعی چون ایدز (HIV)، در میان باشد، موضوع پیچیدگی و حساسیت بیشتری پیدا میکند.
برخلاف گذشته، امروز افراد مبتلا به HIV با پیشرفتهای چشمگیر دارویی میتوانند زندگی طولانی و سالمی داشته باشند؛ سوال اصلی این است که آیا ازدواج و حتی فرزندآوری برای این افراد امن است؟
در ایران نیز با وجود قضاوتهای اجتماعی، تابوها و برخی مقررات، مواردی از ازدواج با مبتلایان به HIV گزارش شده و نیاز به آگاهیبخشی و اطلاعرسانی جامع احساس میشود.
ایدز (HIV) چیست و چگونه انتقال مییابد؟
ایدز (AIDS) مرحله پیشرفته آلودگی با ویروس HIV است. HIV باعث تضعیف سیستم ایمنی میشود.
انتقال اصلی:
- تماس جنسی حفاظتنشده (واژینال، دهانی، مقعدی)
- انتقال از مادر به جنین/نوزاد
- استفاده مشترک از سرنگ/سوزن آلوده
- انتقال خون آلوده امروزه بیشترین عامل ابتلا به HIV در ایران، تماس جنسی حفاظت نشده و سپس اعتیاد تزریقی است [].
پیشرفتهای درمانی و زندگی با HIV در دنیای امروز
درمانهای ضدمیکروبی یا ART (Antiretroviral Therapy) تحولی در حیات بیماران ایدزی ایجاد کرده است. فرد مبتلا، در صورت مصرف منظم دارو میتواند طول عمر طبیعی داشته و کیفیت زندگی خود را حفظ کند.
حتی اگر بار ویروسی (Viral Load) به حد غیرقابل شناسایی برسد، احتمال انتقال ویروس به شریک سالم به شدت کاهش مییابد؛ شعاری معروف در این حوزه وجود دارد:
«Undetectable = Untransmittable» یا قابلیت انتقال صفر در صورت درمان مؤثر.
تأثیر دارو بر باروری
زن و مرد مبتلا به HIV با روشهای دارویی و مراقبت پزشکی، میتوانند صاحب فرزند سالم شوند (مثلاً با استفاده از ART و پیشگیری دارویی برای مادر و نوزاد).
ازدواج با افراد HIV مثبت: چالشها و باورهای غلط
باورهای نادرست جامعه
بسیاری از مردم هنوز تصور میکنند آلودگی با HIV منجر به مرگ حتمی، ناتوانی شدید، یا خطر فوری برای اطرافیان است؛ یا فکر میکنند ازدواج با افراد مبتلا به معنای اجبار به زندگی ایزوله و عاری از رابطه عاطفی است.
این تصورات نه فقط غلط که باعث انگ اجتماعی، طرد خانوادگی و فشارهای شدید بر افراد مبتلا میشود.
مشکلات روانی و اجتماعی
- ترس از رد شدن توسط خانواده/جامعه
- اضطراب از انتقال بیماری به همسر یا فرزند
- عدم حمایت اجتماعی (حتی رد درخواست ازدواج در مراحل رسمی ثبت)
- مشکلات شغلی بهدلیل افشای بیماری
شرایط ازدواج با افراد ایدزی در ایران: قوانین، توصیهها و موانع
جایگاه حقوقی
در قانون ایران، ازدواج با افراد مبتلا به بیماریهای «صعبالعلاج واگیر» محدودیت خاصی ندارد، اما افشای بیماری توسط متقاضیان ازدواج اجباری است (مطابق قوانین ثبت ازدواج و وزارت بهداشت).
بیماری ایدز از لحاظ قانونی جزء بیماریهایی بهشمار میآید که اطلاعرسانی کامل به همسر آینده را الزامی میکند، در غیر این صورت، طرف مقابل میتواند به اتهام فریب در ازدواج شکایت کند .
برخی نکات و الزامات مهم:
- مطابق دستورالعمل ابلاغی وزارت بهداشت، انجام تست اجباری HIV یا کیت hiv برای زوجین الزامی نیست، اما توصیه میشود دو طرف در هنگام مشاوره پیش از ازدواج (در مراکز بهداشت) اطلاعرسانی کامل انجام دهند.
- اگر یکی از زوجین HIV مثبت باشد، مراکز مشاوره بیماریهای رفتاری و پزشک متخصص موظف هستند آموزش کامل درباره انتقال، رفتار جنسی ایمن، درمان و مراقبت دارویی ارائه دهند.
- ازدواج و حتی فرزندآوری در صورت رعایت درمان ART و پیشگیری، مجاز است و اجباری به عقیمسازی یا محرومیت از والد شدن وجود ندارد.
- طبق قانون مجازات، اگر فرد مبتلا بدون اطلاع همسرش و بدون رعایت اقدامات احتیاطی منجر به سرایت بیماری شود، میتواند تحت تعقیب قانونی قرار گیرد (حتی در مواردی به اتهام عمد یا تقصیر منجر به انتقال).
موانع فرهنگی و اجتماعی در ایران
- ترس از انگ اجتماعی و طرد شدن توسط جامعه یا خانواده همسر
- نگرانی جدی خانوادهها نسبت به آینده سلامت فرزندان مشترک
- اشتغال نامطلوب، بیکاری، تبعیض شغلی و اجتماعی فراوان
- مشکلات دسترسی به پزشکان آگاه صنعت ازدواج (برخی پزشکان بدون آگاهی یا با دیدگاه بدبینانه مانع تشکیل زندگی مشترک میشوند)
- وجود شایعات بیاساس درباره درمانناپذیر بودن یا خطر مشترک بودن «ظرف، لباس، معاشرت و …» که همگی علمی نیستند
راهکارها برای ازدواج سالم و ایمن
- مشاوره پیش از ازدواج در مراکز ویژه HIV/ایدز
- همراهی و حمایت خانواده (آموزش به والدین)
- رعایت درمان دارویی و بررسی منظم «بار ویروسی»
- استفاده مداوم از کاندوم و انتخاب رابطه جنسی ایمن
- مشاوره ژنتیک/پزشکی پیش از اقدام به فرزندآوری
تجربیات جهانی ازدواج با افراد ایدزی؛ نگاهی به موفقیتها
در کشورهای اروپایی و آمریکایی، بهواسطه آموزش گسترده و درمانهای نوین ART، ازدواج با فرد HIV مثبت بسیار رایجتر شده است و زندگی با فرد مبتلا به ایدز چیز عجیبی نمی باشد
آمارها نشان میدهد که این افراد در صورت درمان موفق، امید زندگی و کیفیت رابطه مشابه افراد غیرمبتلا دارند.
مطالعات منبع CDC و سازمان بهداشت جهانی تأکید میکند:
- رفتار جنسی حفاظتشده و درمان منظم ART احتمال انتقال ویروس را تقریباً به صفر میرساند، حتی در زنان باردار [].
- فرزندآوری ایمن نیز با مداخلات دارویی جدید امکانپذیر است و آمار کودکان آلوده به HIV متولدشده در جهان به شدت کاهش یافته است.
مشکلات، ترسها و دغدغههای افراد HIV مثبت پیش و پس از ازدواج
ترس از طرد و برچسب اجتماعی
افراد HIV مثبت در ایران معمولاً اضطراب افشاگری، ترس از عدم پذیرش، و فشارهای اجتماعی گسترده را تحمل میکنند. حتی اگر طرف مقابل پذیرش داشته باشد، خانوادهها یا جمع دوستان واکنش منفی نشان میدهند.
نیاز به حمایت روانشناختی
ازدواج موفق افراد HIV مثبت علاوه بر حمایت مالی و درمانی، به حمایت روانشناختی شدید نیاز دارد. هم فرد مبتلا از لحاظ عزت نفس و هم همسر سالم جهت تاب آوری و امید به زندگی باید حمایت شوند.
درخواستهای طلاق و حق فسخ
در صورت پنهانکاری بیماری یا انتقال اتفاقی HIV، طبق فقه و قانون ایران، همسر سالم حق فسخ یا جدا شدن را دارد. البته اگر آگاهی کامل و رضایت از ابتدا وجود داشته باشد، بسیاری از مشکلات قانونی رفع میشود .
بارداری، زایمان و فرزندآوری با فرد مبتلا به ایدز
احتمال انتقال به کودک و راههای پیشگیری
در گذشته بارداری زنان HIV مثبت تقریباً همیشه به انتقال ویروس به نوزاد منجر میشد. امروزه با درمان و مراقبت دقیق:
- احتمال انتقال کمتر از ۰.۵٪ است.
- مصرف منظم داروی ART توسط مادر و سپس برای نوزاد پس از تولد
- زایمان بهصورت سزارین برنامهریزیشده (در صورت نیاز)
- عدم شیردهی از سینه (در ایران، شیر مصنوعی رایگان توسط وزارت بهداشت ارائه میشود) موارد قوت مراقبت در ایران نسبت به خیلی از کشورهای منطقه .
باورهای غلط و انگ اجتماعی؛ چگونه باید اصلاح شود؟
- باور غلط مالیدن بدن، روبوسی، استفاده از حمام و دستشویی، ظرف و لباس مشترک عامل انتقال است: اینها کاملاً علمی غلط و غیرعلمی هستند و باید اصلاح شوند [].
- رسانهها و شبکههای مجازی میتوانند با دعوت از پزشکان، انتشار داستانهای موفقیت و حتی آموزش در مدارس و دانشگاهها به عادیسازی و کاهش ترس و انگ اجتماعی کمک کنند.
- انگ اجتماعی نه تنها سلامت روان افراد مبتلا، بلکه انگیزه درمان و همکاری آنها را کاهش میدهد و به تشدید همهگیری منجر میشود.
ازدواج زوجهای “هردو HIV مثبت” یا “یکی سالم یکی بیمار”: تفاوتها و مراقبتها
توصیههای پزشکی
اگر هردو نفر HIV مثبت باشند باید علاوه بر مراقبت پزشکی، از مصرف داروهای منظم و جلوگیری از ایجاد مقاومت دارویی اطمینان حاصل کنند؛ چنانچه یکی سالم و دیگری HIV مثبت است، باید:
- درمان منظم فرد بیمار
- بررسی منظم بار ویروسی فرد مبتلا
- استفاده دائمی از کاندوم
- آزمایشات پیاپی برای طرف سالم
- مشاوره تخصصی پیش از فرزندآوری
ازدواج با فرد HIV مثبت و شرایط جامعه ایرانی؛ راهکارها و آینده
در سالهای اخیر وزارت بهداشت و مراکز بیماریهای رفتاری در ایران برنامههای گستردهای برای آگاهی بخشی، ارائه رایگان دارو و مشاوره ویژه ازدواج راهاندازی کردهاند.
برخی راهکارهای موفق:
- حضور مددکارهای اجتماعی در کلینیکهای مشاوره رفتاری
- آموزش حقوق شهروندی و برگزاری کارگاههای آموزشی برای بیماران و خانوادهها
- دسترسی رایگان به تست، دارو و حمایت معنوی
- تهیه جزوات و بروشورهای متعدد درباره ازدواج، رابطه و فرزنددار شدن با HIV برای افراد و جامعه
مثال عینی از یک زندگی موفق با HIV
داستان زوجی در شیراز: همسر مردی که مبتلا به HIV بود پس از مشاورههای مکرر، آگاهی کامل از روشهای درمان، حمایت روانی و پزشکی تصمیم میگیرد ازدواج کند.
پس از انجام درمانهای لازم و رعایت مراقبتهای پزشکی، فرزند آنها سالم و بدون HIV به دنیا میآید. این نمونهها بارها در نشریات پزشکی ایرانی منتشر شدهاند و بیانگر امکان داشتن زندگی سالم و فرزنددار برای مبتلایان به HIV است .
پاسخ به برخی پرسشهای پرتکرار درباره ازدواج با افراد ایدزی
- آیا ازدواج با فرد HIV مثبت شرعاً و قانوناً اشکال دارد؟
اگر فرد بیمار به همسر آینده اطلاع دهد و مراقبتهای پزشکی کامل رعایت شود، از نظر شرعی و قانونی منعی وجود ندارد. - آیا امکان بچهدار شدن بدون انتقال بیماری وجود دارد؟
بله. با درمانهای نوین ART، مراقبت کامل و مشاوره تخصصی بارداری، احتمال انتقال به نزدیک صفر میرسد. - آیا طرف سالم مجبور به جدایی است؟
خیر. اگر اطلاعرسانی شفاف باشد و رضایت قبلی وجود داشته باشد، ازدواج و ادامه زندگی طبق قانون مجاز است.
جمعبندی و توصیه پایانی
ازدواج با فرد مبتلا به ایدز (HIV) امروز با پیشرفتهای سریع پزشکی و حمایتهای موجود، غیرممکن و خطرناک نیست. مهمترین نکته، آگاهی، صداقت و پایبندی به درمان و مشاوره پزشکی و روانشناسی است.
جامعه ایرانی باید با کنار گذاشتن انگ اجتماعی و تبعیض، راه را برای سلامت فردی و اجتماعی افراد مبتلا هموار کند.
آشنایی با بیماری های منتقل از راه ارتباط زناشویی و دانش این موشوع که چگونه ایدز انتقال میابد
قوانین ایران نیز با رویکرد مشاوره، آموزش و حمایت پزشکی ازدواج با افراد HIV مثبت را جرم یا ممنوعیت تلقی نمیکند، بلکه آن را مشروط به آگاهی، مراقبت دارویی و عدم پنهانکاری میپذیرد.
برای رسیدن به جامعه سالم، آموزش صحیح و حمایت خانوادگی و اجتماعی مهمترین رمز موفقیت است.
