بختک، که در فرهنگ عامیانه به عنوان یک موجود ترسناک و خیالی شناخته میشود، در واقع پدیدهای علمی به نام خواب فلج (Sleep Paralysis) است.
این حالت که بسیاری از افراد حداقل یک بار در طول زندگی خود آن را تجربه میکنند، میتواند بسیار ترسناک و آزاردهنده باشد.
در این مقاله، به بررسی کامل پدیده بختک، علل، علائم، روشهای درمان و پیشگیری از آن میپردازیم و به جزئیات بیشتری اشاره خواهیم کرد.
بختک چیست؟
بختک یا خواب فلج، یک اختلال خواب است که در آن فرد به طور موقت قادر به حرکت یا صحبت کردن نیست.
این حالت معمولاً در مراحل انتقال بین خواب و بیداری رخ میدهد، یعنی هنگام به خواب رفتن یا بیدار شدن. فرد در این حالت ممکن است احساس کند که تحت فشار قرار دارد یا موجودی ترسناک در اتاق حضور دارد که قصد آسیب رساندن به او را دارد.
خواب فلج معمولاً چند ثانیه تا چند دقیقه طول میکشد و اگرچه ترسناک است، اما به طور کلی بیضرر است.
این پدیده در سراسر جهان و در فرهنگهای مختلف با نامهای متفاوتی شناخته میشود.
در ایران به آن بختک میگویند، در فرهنگ غربی به آن “Sleep Paralysis” گفته میشود و در برخی فرهنگها به عنوان تجربهای ماوراءالطبیعه تفسیر میشود.
علل خواب فلج یا بختک
خواب فلج زمانی رخ میدهد که مغز و بدن در هماهنگی کامل با یکدیگر نیستند.
در حالت عادی، هنگام خواب REM (مرحلهای از خواب که در آن رویاها اتفاق میافتند)، بدن به طور موقت فلج می شود تا فرد نتواند رویاهای خود را به صورت فیزیکی اجرا کند.
در خواب فلج، این حالت فلج موقت به دلیل اختلال در هماهنگی بین مغز و بدن، در حالی که فرد هوشیار است، ادامه مییابد.
عوامل موثر در ایجاد خواب فلج:
- کمبود خواب: افرادی که به طور مداوم کمبود خواب دارند، بیشتر در معرض خواب فلج هستند.
- استرس و اضطراب: استرس روانی میتواند احتمال وقوع خواب فلج را افزایش دهد.
- اختلالات خواب: افرادی که از اختلالات خواب مانند نارکولپسی (حمله خواب) رنج میبرند، بیشتر در معرض خواب فلج هستند.
- تغییرات در برنامه خواب: تغییرات ناگهانی در برنامه خواب، مانند مسافرت به مناطق با اختلاف ساعت زیاد، میتواند باعث خواب فلج شود.
- عوامل ژنتیکی: برخی مطالعات نشان میدهند که خواب فلج ممکن است در خانوادهها ارثی باشد.
- دارو ها : مصرف برخی داروها امکان دارد این عوارض را ایجاد کنند
- حالت خوابیدن : به پشت خوابیدن و شکل آن می تواند در برخی که مستعد هستند باعث تکرار آن شوند
- اعتیاد به مواد مخدر: سوء مصرف مواد مخدر می تواند باعث بختک شود که ترک اعتیاد بسیار می تواند موثر باشد
چه کسی دچار فلج خواب میشود؟
از لحاظ تعداد این احتمال وجود دارد که تا چهار نفر از هر ۱۰ نفر فلج خواب را تجربه کرده باشند.
این وضعیت شایع اغلب برای اولین بار در سالهای نوجوانی مشاهده میشود، اما زنان و مردان در هر سنی ممکن است به آن مبتلا شوند.
فلج خواب میتواند به صورت یک اختلال ارثی در خانوادهها وجود داشته باشد.
علائم بختک
علائم خواب فلج یا بختک معمولاً شامل موارد زیر است:
- ناتوانی در حرکت یا صحبت کردن: فرد در این حالت کاملاً هوشیار است اما قادر به حرکت دادن بدن خود نیست.
- احساس فشار بر روی قفسه سینه: بسیاری از افراد گزارش میکنند که احساس میکنند چیزی سنگین بر روی سینه آنها قرار دارد.
- توهمات ترسناک: برخی افراد ممکن است موجودات ترسناک، سایهها یا صداهای عجیب و غریب را در اتاق خود ببینند یا بشنوند.
- ترس شدید: به دلیل ناتوانی در حرکت و توهمات، فرد ممکن است دچار ترس شدید شود.
تفاوت بختک با کابوس
بختک و کابوس هر دو میتوانند ترسناک باشند، اما تفاوتهای اساسی بین آنها وجود دارد:
- کابوس: یک رویای ترسناک است که معمولاً در مرحله REM خواب اتفاق میافتد. فرد پس از بیدار شدن از کابوس، میتواند حرکت کند و صحبت کند.
- بختک: در این حالت، فرد هوشیار است اما قادر به حرکت نیست و ممکن است توهمات ترسناک را تجربه کند.
انواع بختک
فلج پیش خواب
وقتی میخوابید بدن آرام آرام شل میشود. معمولا میزان هوشیاری به مرور کمتر می شود و بنابراین متوجه تغییر نمیشوید؛ اما اگر در حین به خواب رفتن هوشیار باشید، ممکن است متوجه شوید که نمیتوانید حرکت یا صحبت کنید.
فلج پس خواب
در طول خواب بدن به نوبت بین مرحله خواب REM (حرکت سریع چشم) و NREM (حرکت غیر سریع چشم) تغییر میکند.
یک چرخه خواب REM و NREM حدود ۹۰ دقیقه طول میکشد. مرحله NREM ابتدا اتفاق میافتد و حدود ۷۵ درصد از خواب را تشکیل میدهد.در مرحله REM چشمان شما به سرعت حرکت میکنند و شما در این مرحله خواب میبینید. عضلهها از حرکت باز میایستند و بدن هم چنان ریلکس باقی میماند تا مانع از حرکت، به ویژه در زمان خواب دیدن شود.
در این بازه هوشیاری کم است و از این ناتوانی آگاهی ندارید؛ اما اگر قبل از پایان چرخه REM هوشیار شوید، ممکن است متوجه شوید که نمیتوانید حرکت یا صحبت کنید.
روشهای درمان و پیشگیری از بختک
اگرچه خواب فلج معمولاً نیازی به درمان پزشکی ندارد، اما برخی روشها میتوانند به کاهش دفعات وقوع آن کمک کنند:
روشهای پیشگیری:
- بهبود کیفیت خواب: سعی کنید هر شب ۷-۹ ساعت خواب با کیفیت داشته باشید.
- کاهش استرس: تکنیکهای آرامش بخش مانند مدیتیشن، یوگا و تنفس عمیق میتوانند به کاهش استرس کمک کنند.
- رعایت برنامه خواب منظم: سعی کنید هر روز در ساعت مشخصی به خواب بروید و بیدار شوید.
- پرهیز از مصرف کافئین و الکل: این مواد میتوانند اختلالات خواب را تشدید کنند.
روشهای درمان:
- درمان شناختی-رفتاری (CBT): این روش درمانی میتواند به کاهش اضطراب و بهبود کیفیت خواب کمک کند.
- داروها: در موارد شدید، پزشک ممکن است داروهای ضد افسردگی یا خوابآور تجویز کند.
برای جلوگیری از بختک چه بخوریم؟
تقویت مغز با خوردن فندق، پسته، بادام، مویز و تخممرغ، ایجاد لینت مزاج، پرهیز از مصرف خوراکیهایی نظیر سیر و پیاز خام، تره، شاهی، تربچه، پیازچه، انواع کلم، گردو و خرما.
پرهیز از خوردن غذاهای غلیظ مانند ماکارونی، لازانیا، فستفود، پیتزا، آشهای غلیظ، حلیم، کلهپاچه و حلوا. اصلاح حبوبات با خیساندن و طبخ آن ها با زیره و پرهیز از مصرف حبوبات هنگام شب و درمان سوءمزاج توسط متخصص طب ایرانی و رعایت آداب خوردن و آشامیدن توصیه می شود.
بختک در فرهنگهای مختلف
بختک یا خواب فلج در فرهنگهای مختلف به شکلهای متفاوتی تفسیر شده است. در برخی فرهنگها، این پدیده به عنوان حضور ارواح خبیثه یا موجودات ماوراءالطبیعه تعبیر میشود. به عنوان مثال:
- در فرهنگ ایرانی، بختک به عنوان موجودی ترسناک که بر روی سینه فرد مینشیند و او را فلج میکند، شناخته میشود.
- در فرهنگ غربی، این پدیده اغلب با دیدن سایهها یا موجودات عجیب و غریب همراه است.
- در فرهنگ ژاپنی، به این حالت “Kanashibari” گفته میشود که به معنای “بسته شدن با زنجیر” است.
بختک از نظر اسلام
در اسلام، پدیده بختک یا خواب فلج به عنوان یک پدیده طبیعی و قابل توضیح از نظر علمی شناخته میشود.
با این حال، برخی از روایات و تفاسیر اسلامی ممکن است به این پدیده اشاره کنند و آن را به عنوان یک تجربه روحی یا روانی تفسیر کنند.
در برخی تفاسیر، بختک ممکن است به عنوان یک آزمون یا آزمایش الهی برای فرد در نظر گرفته شود.
توصیههای اسلامی برای مقابله با بختک:
- خواندن آیات قرآن: خواندن آیاتی مانند آیت الکرسی و معوذتین (سورههای فلق و ناس) قبل از خواب میتواند به آرامش روانی و کاهش ترس کمک کند.
- دعا و ذکر: خواندن دعاهای مخصوص قبل از خواب، مانند دعای خواب، میتواند به فرد احساس امنیت و آرامش بدهد.
- پرهیز از گناه: برخی از علما معتقدند که پرهیز از گناه و انجام اعمال نیک میتواند از وقوع چنین تجربیات ترسناک جلوگیری کند.
نتیجه گیری
بختک یا خواب فلج، پدیدهای است که اگرچه ترسناک به نظر میرسد، اما از نظر علمی قابل توضیح است.
این حالت معمولاً بیضرر است و با بهبود کیفیت خواب و کاهش استرس میتوان از وقوع آن جلوگیری کرد.
اگرچه در فرهنگهای مختلف تفسیرهای متفاوتی از این پدیده وجود دارد، اما در نهایت خواب فلج یک اختلال خواب است که با آگاهی و مدیریت مناسب میتوان آن را کنترل کرد.
اگر شما نیز تجربه خواب فلج را داشته اید، به یاد داشته باشید که این حالت موقتی است و با رعایت نکات ذکر شده در این مقاله، میتوانید از تکرار آن جلوگیری کنید
