معنی elisa چیست ؟
الایزا (مخفف Enzyme-Linked Immunosorbent Assay) به فارسی آزمایش ایمونوسوربنت مرتبط با آنزیم یک روش آزمایشگاهی حساس و پرکاربرد برای تشخیص و اندازهگیری مواد خاص مانند پروتئینها، آنتیبادیها یا آنتیژنها در نمونههای بیولوژیکی (مثل خون یا سرم) است
معرفی آزمایش ELISA
آزمایش ELISA یا «آزمون ایمونوسوربنت متصل به آنزیم» (Enzyme-Linked Immunosorbent Assay)، یکی از قدرتمندترین ابزارهای تشخیصی در علوم پزشکی و زیستشناسی مولکولی است. این تست بر پایه واکنشهای آنتیبادی – آنتیژن طراحی شده و قادر است مقادیر بسیار ناچیز از پروتئینها، هورمونها، ویروسها یا باکتریها را در نمونههای زیستی مانند خون، بزاق، ادرار و سایر مایعات بدن تشخیص دهد.
ELISA اولین بار در دهه ۱۹۷۰ معرفی شد و از آن زمان تاکنون بهطور گسترده در زمینههای پزشکی، داروسازی، بیوتکنولوژی و صنایع غذایی مورد استفاده قرار گرفته است.
ELISA چگونه کار میکند؟ (مکانیسم عملکرد)
مکانیسم عملکرد ELISA بسیار دقیق و علمی طراحی شده است. این تست مبتنی بر شناسایی اختصاصی آنتیژنها یا آنتیبادیها با استفاده از واکنشهای ایمونولوژیک است. در طی این فرآیند:
- ابتدا آنتیژن یا آنتیبادی هدف روی سطح یک ظرف مخصوص (پلیت) تثبیت میشود.
- سپس آنتیبادی متصل به آنزیم خاص به آن افزوده میشود.
- در صورت وجود اتصال صحیح، واکنش آنزیمی در حضور سوبسترا باعث تولید رنگ میشود.
- شدت رنگ تولید شده متناسب با مقدار مولکول هدف است و با دستگاههای مخصوص اندازهگیری میشود.
Method elisa یعنی چه؟
“Method ELISA” به سادگی به “روش الایزا” اشاره دارد، یعنی تکنیک آزمایشگاهی خاصی که بر اساس اصول آزمایش ایمونوسوربنت متصل به آنزیم کار میکند.
توضیح مختصر:
- “Method” = روش
- “ELISA” = تکنیک تشخیصی که از واکنش آنتیژن-آنتیبادی و آنزیم برای شناسایی مواد استفاده میکند.
مثال کاربردی:
وقتی میگوییم “از Method ELISA برای تشخیص HIV استفاده شد”، یعنی:
“از روش الایزا (تشخیص با آنزیم) برای یافتن آنتیبادیهای HIV در خون بیمار بهره گرفتند.”
به زبان ساده: “Method ELISA = همان روش آزمایش الایزا”
انواع آزمایش ELISA
- ELISA مستقیم (Direct ELISA)
در این روش آنتیژن مستقیماً به صفحه متصل شده و یک آنتیبادی حاوی آنزیم برای تشخیص آن اضافه میشود. سریع و ساده است اما حساسیت نسبتاً پایینتری دارد.
- ELISA غیرمستقیم (Indirect ELISA)
در این روش، ابتدا آنتیژن به سطح متصل میشود. سپس آنتیبادی اولیه بدون آنزیم و آنتیبادی ثانویه حاوی آنزیم به آن اضافه میشوند. حساسیت بالاتری دارد.
- ELISA ساندویچی (Sandwich ELISA)
در این مدل، آنتیبادی تثبیتشده در ابتدا به سطح میچسبد، سپس آنتیژن نمونه و در نهایت آنتیبادی ثانویه با آنزیم اضافه میشود. بسیار دقیق و مناسب برای تشخیص آنتیژنها در غلظت پایین است.
- ELISA رقابتی (Competitive ELISA)
در این روش، آنتیژن نمونه با آنتیژن مشخص در رقابت برای اتصال به آنتیبادی قرار میگیرد. مناسب برای اندازهگیری آنتیژنهای کوچک یا هورمونها است.
کاربردهای پزشکی آزمایش ELISA
تشخیص بیماریهای عفونی شایع
- HIV (ایدز): یکی از رایجترین تستهای غربالگری HIV در سطح جهان است.
- هپاتیت B و C: برای شناسایی آنتیژنهای سطحی ویروس یا آنتیبادیهای ضد ویروسی.
- کووید-۱۹: اندازهگیری آنتیبادیهای IgM و IgG علیه SARS-CoV-2.
- سیفلیس، تب دنگی، زیکا: ELISA به تشخیص سریع و قابل اعتماد این بیماریها کمک میکند.
تشخیص بیماریهای خودایمنی
در بیماریهای خودایمنی مانند:
- لوپوس اریتماتوز سیستمیک (SLE)
- آرتریت روماتوئید (RA)
- بیماری سلیاک تست ELISA برای اندازهگیری آنتیبادیهای خاص مورد استفاده قرار میگیرد، مانند ANA یا anti-CCP.
غربالگری سرطانها
بعضی از انواع سرطانها باعث تولید پروتئینهای خاصی میشوند که میتوان با ELISA آنها را در خون شناسایی کرد:
- PSA (سرطان پروستات)
- CA-125 (سرطان تخمدان)
- CEA (سرطان روده بزرگ)
ارزیابی عملکرد سیستم ایمنی
پس از تزریق واکسن یا در بیماران با نقص ایمنی، تست ELISA میتواند میزان پاسخ ایمنی بدن (تولید آنتیبادی) را مشخص کند.
کنترل کیفی خونهای اهدایی
برای اطمینان از سلامت خون، آزمایش ELISA برای تشخیص ویروسهایی مانند HIV و هپاتیت انجام میشود.
معنی elisa در آزمایش تیروئید
در آزمایشهای تیروئید، ELISA (ایمونوسوربنت متصل به آنزیم) یک روش آزمایشگاهی حساس برای اندازهگیری هورمونها یا آنتیبادیهای مرتبط با تیروئید است.
کاربردهای ELISA در آزمایش تیروئید:
اندازهگیری هورمونها:
- TSH (هورمون محرک تیروئید)
- T4 (تیروکسین)
- T3 (ترییدوتیرونین)
تشخیص آنتیبادیهای خودایمنی تیروئید:
- Anti-TPO (آنتیبادی ضد تیروئید پراکسیداز)
- Anti-Tg (آنتیبادی ضد تیروگلوبولین)
- TRAb (آنتیبادی گیرنده TSH)
معنی elisa در ازمایش ایدز
تست الایزا ایدز یک روش استاندارد و بسیار حساس برای غربالگری اولیه عفونت HIV است. این تست به دنبال آنتیبادیهای ضد HIV یا گاهی آنتیژنهای ویروسی (مانند p24) در خون یا مایعات بدن میگردد.
نحوه عملکرد ELISA در تشخیص ایدز:
- آنتیژنهای HIV روی صفحه آزمایش (پلیت) ثابت میشوند.
- اگر نمونه خون حاوی آنتیبادی ضد HIV باشد، به این آنتیژنها میچسبد.
- یک آنتیبادی دوم که به آنزیم متصل است، اضافه میشود.
- با افزودن ماده سوبسترا، واکنش آنزیمی باعث تغییر رنگ میشود.
- شدت رنگ با مقدار آنتیبادی HIV رابطه مستقیم دارد.
در برخی از موارد مانند کیت تست ایدز از تکنیک های الیزا بهره برده می شود
معنی elisa در آزمایش بارداری
در آزمایش بارداری، ELISA یک روش آزمایشگاهی دقیق برای تشخیص و اندازهگیری هورمون hCG (گنادوتروپین جفتی انسان) در خون یا ادرار است. این هورمون که توسط جفت تولید میشود، نشانگر اصلی بارداری محسوب میشود.
نحوه عملکرد ELISA در تست بارداری:
- پادتنهای ضد hCG به صفحه آزمایش متصل میشوند
- نمونه خون/ادرار بیمار اضافه میشود (اگر hCG وجود داشته باشد، به پادتن میچسبد)
- یک پادتن دوم که به آنزیم متصل است اضافه میشود
- با افزودن ماده سوبسترا، واکنش آنزیمی باعث تغییر رنگ میشود
مزایای تست بارداری با ELISA:
- حساسیت بسیار بالا (قادر به تشخیص hCG حتی در مقادیر کم)
- دقت بیش از 99%
- امکان تشخیص زودرس بارداری (6-8 روز پس از لقاح)
- اندازهگیری کمی (تعیین دقیق سطح hCG)
مقایسه با تستهای خانگی:
- رپید تست نیز بر اساس ELISA کار میکنند اما حساسیت کمتری دارند
- آزمایش خون با ELISA دقیقتر از تست ادرار است
- آزمایش خون میتواند مقدار دقیق hCG را اندازه بگیرد (مهم برای پیگیری سلامت بارداری)
کاربردهای دیگر ELISA در بارداری:
- تشخیص حاملگی خارج رحمی
- پایش سلامت جفت
- ارزیابی خطر سقط جنین
- تشخیص برخی ناهنجاریهای جنینی
- این آزمایش معمولاً 10-14 روز پس از لقاح قابل انجام است و نتایج آن در عرض چند ساعت آماده میشود.
تفاوت ELISA با تستهای مشابه
| ویژگیها | ELISA | PCR | Rapid Test |
| هدف | پروتئینها (آنتیبادی/آنتیژن) | ماده ژنتیکی | آنتیژن |
| سرعت | متوسط (۲۴ تا ۴۸ ساعت) | سریعتر (چند ساعت) | بسیار سریع (۱۵-۳۰ دقیقه) |
| دقت | بالا | بسیار بالا | متوسط |
| کاربرد | گسترده | خاصتر | غربالگری سریع |
ELISA در چه شرایطی تجویز میشود؟
پزشک ممکن است در شرایط زیر آزمایش ELISA را تجویز کند:
- وجود علائم عفونت ویروسی یا باکتریایی مشکوک
- بررسی ایمنی پس از واکسیناسیون
- غربالگری قبل از بارداری یا عمل جراحی
- پایش دورهای بیماران مبتلا به بیماریهای مزمن
- تشخیص و ارزیابی شدت بیماریهای خودایمنی
چگونه برای آزمایش ELISA آماده شویم؟
برای اکثر تستهای ELISA، آمادگی خاصی نیاز نیست، اما:
- بهتر است بیمار ناشتا باشد، خصوصاً برای آزمایشهایی که همراه با سایر تستهای خونی انجام میشوند.
- داروهای خاص، بهخصوص داروهای سرکوبکننده سیستم ایمنی یا استروئیدی، ممکن است بر نتیجه تأثیر بگذارند.
- اطلاع دادن به پزشک در مورد بیماریها یا داروهای مصرفی بسیار مهم است.
روند انجام آزمایش ELISA در آزمایشگاه
- نمونهگیری (معمولاً خون وریدی)
- ارسال به آزمایشگاه تخصصی ایمنیشناسی
- اجرای فرآیند ELISA (معمولاً با دستگاههای اتوماتیک)
- خوانش نهایی نتایج با استفاده از اسپکتروفتومتر یا میکروپلیتریدر
- ارسال گزارش به پزشک معالج
مدت زمان دریافت نتیجه
مدت زمان دریافت جواب ELISA بستگی به نوع تست و ظرفیت آزمایشگاه دارد. در بیشتر مراکز:
- تستهای رایج مانند HIV، هپاتیت و تیروئید: ۲۴ تا ۴۸ ساعت
- تستهای تخصصی و کمیابتر: تا ۳ تا ۵ روز
تفسیر نتایج آزمایش ELISA
نتایج کیفی (Qualitative):
- مثبت (Positive): وجود آنتیبادی یا آنتیژن هدف در بدن
- منفی (Negative): عدم شناسایی آنتیبادی/آنتیژن مشخص
نتایج کمی (Quantitative):
- مقدار دقیق آنتیبادیها یا آنتیژنها بر حسب واحد بینالمللی (IU/mL) گزارش میشود.
تفسیر نتایج باید حتماً توسط پزشک متخصص و با در نظر گرفتن علائم بالینی بیمار انجام شود.
مزایا و معایب ELISA
مزایای ELISA:
- حساسیت و ویژگی بسیار بالا
- قابلیت اندازهگیری مقادیر بسیار کم
- امکان اتوماسیون و تست همزمان چند نمونه
- هزینه مناسب نسبت به تستهای مولکولی
معایب ELISA:
- نیازمند تجهیزات و پرسنل تخصصی
- زمانبرتر از تستهای سریع
- احتمال نتایج مثبت یا منفی کاذب در شرایط خاص
قیمت آزمایش ELISA در ایران
هزینه تست ELISA در ایران به فاکتورهای مختلفی بستگی دارد از جمله:
- نوع تست (HIV، هپاتیت، آنتیبادی تیروئید، ANA و غیره)
- برند کیت مصرفی (داخلی یا خارجی)
- نوع آزمایشگاه (خصوصی یا دولتی)
محدوده قیمتی تقریبی:
بین ۳۰۰ هزار تومان تا ۱.۵ میلیون تومان
آزمایش ELISA در حیوانات و صنایع غذایی
تست ELISA نه تنها در انسان بلکه در دامپزشکی و صنایع غذایی نیز کاربرد فراوانی دارد:
- تشخیص بیماریهایی مانند تب مالت یا مشمشه در دامها
- تشخیص سموم، آلرژنها یا بقایای دارویی در محصولات غذایی
- غربالگری بیماریهای ویروسی در طیور یا آبزیان
منابع معتبر برای مطالعه بیشتر درباره ELISA
- CDC – Centers for Disease Control and Prevention
- NIH – National Institutes of Health
- WHO – World Health Organization
- PubMed (جستجوی مقالات علمی با کلیدواژه ELISA)
جمعبندی نهایی
آزمایش ELISA یکی از ابزارهای حیاتی برای تشخیص دقیق و سریع بیماریهای مختلف از جمله عفونتهای ویروسی، بیماریهای خودایمنی، برخی سرطانها و وضعیت ایمنی بدن است. دقت بالا، قابلیت غربالگری وسیع، و قیمت مقرونبهصرفه از جمله مزایای مهم این تست محسوب میشوند. اگر پزشک شما ELISA تجویز کرده است، نگران نباشید، این تست یک گام علمی برای مراقبت بهتر از سلامت شماست.
