اولین قربانی ایدز در ایران

نخستین کسی که در ایران ایدز گرفت: روایت کامل یک فاجعه پزشکی-اجتماعی

مقدمه: بستر تاریخی ورود ایدز به ایران

در اواسط دهه 1360، زمانی که جهان هنوز در شوک کشف بیماری مرموز ایدز بود، ایران نیز ناخواسته به جمع کشورهای درگیر این اپیدمی پیوست. فضای پزشکی آن زمان کاملاً ناآماده و اطلاعات درباره این بیماری نوظهور بسیار محدود بود.

پزشکان ایرانی عمدتاً از طریق مجلات علمی خارجی با این بیماری آشنا شده بودند، اما هیچ تجربه بالینی در تشخیص و درمان آن نداشتند.

جامعه پزشکی ایران در آن سال‌ها، ایدز را بیماری‌ای می‌دانست که فقط در جوامع غربی و در میان همجنس‌گرایان شیوع دارد. این ناآگاهی و باورهای غلط، تشخیص و کنترل بیماری را با تأخیر مواجه کرد.

پرونده خون‌های آلوده یکی از تاریک‌ترین فجایع پزشکی قرن بیستم بود که ده‌ها کشور از جمله ایران را تحت تأثیر قرار داد. این ماجرا مربوط به سال‌های 1970 تا 1985 میلادی (1350 تا 1364 شمسی) می‌شود، زمانی که فرآورده‌های خون آلوده به ویروس‌های HIV و هپاتیت C به صورت گسترده به کشورهای مختلف از جمله ایران صادر شد .

در ایران:
– 976 بیمار هموفیلی از این فرآورده‌ها استفاده کردند
– 193 نفر به HIV مبتلا شدند
– 13 نفر دیگر از اعضای خانواده‌ها نیز آلوده شدند
– تا سال 1390 حدود 200 نفر از مبتلایان فوت کرده بودند

شناسایی اولین بیمار: مسعود نعیمی

مشخصات فردی و سوابق پزشکی

مسعود نعیمی، کودک 6 ساله‌ای از خانواده‌ای متوسط در تهران بود که در 19 مهر 1359 به دنیا آمده بود. وی از بدو تولد مبتلا به هموفیلی نوع A تشخیص داده شده بود – بیماری ژنتیکی که در آن خون به درستی لخته نمی‌شود.

این بیماری نیازمند تزریق مکرر فاکتور انعقادی 8 بود که در آن زمان ایران قادر به تولید آن نبود. خانواده‌های بیماران هموفیلی مجبور بودند این فرآورده حیاتی را از طریق شرکت‌های دارویی خارجی تهیه کنند.

نحوه ابتلا و سیر بیماری

در سال 1364 و در جریان عمل ختنه معمول، مسعود مقدار زیادی فاکتور انعقادی وارداتی از شرکت فرانسوی “مریو” دریافت کرد.

این فرآورده‌ها که قبل از کشف روش‌های حرارتی برای غیرفعال کردن ویروس تهیه شده بودند، به ویروس HIV آلوده بودند. حدود 18 ماه پس از این تزریق، اولین علائم بیماری در مسعود ظاهر شد:

زخم‌های دهانی مقاوم به درمان، ریزش موی شدید، کاهش وزن قابل توجه (حدود 20 کیلوگرم در 4 ماه) و عفونت‌های مکرر تنفسی. پزشکان ابتدا این علائم را به عوارض هموفیلی نسبت دادند.

چالش‌های تشخیصی در دهه 60

محدودیت‌های آزمایشگاهی و فناورانه

در آن مقطع زمانی، ایران با چالش‌های جدی در زمینه تشخیص مواجه بود:

1. تنها آزمایشگاه مجهز به تشخیص HIV، انستیتو پاستور ایران بود که ظرفیت بسیار محدودی داشت.
2. کیت‌های تشخیصی موجود از حساسیت و ویژگی کافی برخوردار نبودند و نتایج مثبت کاذب زیادی داشتند.
3. فرآیند تأیید آزمایش نیاز به ارسال نمونه به آزمایشگاه‌های مرجع در اروپا داشت که هفته‌ها طول می‌کشید.
4. سیستم ذخیره‌سازی و انتقال نمونه‌ها استاندارد نبود و بسیاری از نمونه‌ها در مسیر انتقال خراب می‌شدند.

ناآگاهی و مقاومت جامعه پزشکی

جامعه پزشکی ایران در آن زمان باورهای غلطی درباره ایدز داشت و خطر این بیماری را جدی قلمداد نمی کرد:

مشکلات خانواده بیمار: رنج مضاعف

فرآیند روانی پذیرش بیماری

خانواده نعیمی در مواجهه با این تشخیص پنج مرحله روانی را تجربه کردند:

1. شوک اولیه: عدم باور تشخیص پس از ماه‌ها درمان بی‌نتیجه
2. انکار فعال: مراجعه به پزشکان مختلف در تهران و حتی خارج از کشور
3. خشم: اتهام به سیستم پزشکی و تهدید به شکایت از پزشکان
4. چانه‌زنی: تلاش برای یافتن درمان‌های جایگزین و سنتی
5. افسردگی: انزوای اجتماعی و قطع ارتباط با بسیاری از دوستان و اقوام

تبعات اجتماعی و اقتصادی گسترده

این بحران برای خانواده نعیمی پیامدهای ویرانگری داشت:

واکنش نظام سلامت: بین اقدام و انفعال

اقدامات اولیه و محدودیت‌ها

وزارت بهداشت در آن زمان اقداماتی انجام داد که شامل:

اما این اقدامات با محدودیت‌های جدی مواجه بود:

پیامدهای ملی و بین‌المللی

پرونده خون‌های آلوده

این مورد باعث افشای فاجعه‌بار ورود فرآورده‌های خونی آلوده شد:

تحولات سیستم سلامت

این واقعه موجب تغییرات ساختاری مهمی و تحولات در سیستم سلامت شد:

درس‌های آموخته شده

اهمیت شفافیت و پاسخ سریع

این واقعه چندین درس اساسی به همراه داشت:

1. سیستم‌های هشدار سریع می‌توانستند از گسترش بیماری جلوگیری کنند.
2. سرمایه‌گذاری در پژوهش‌های پزشکی ضرورتی انکارناپذیر است.
3. شفافیت در مدیریت بحران‌های سلامت اعتماد عمومی را افزایش می‌دهد.
4. همکاری بین‌المللی در کنترل بیماری‌ها حیاتی است.

نیاز به حمایت همه‌جانبه از بیماران

تجربه خانواده نعیمی نشان داد:

وضعیت کنونی ایدز در ایران

پیشرفت‌های چشمگیر

امروزه ایران در زمینه کنترل HIV به دستاوردهای مهمی رسیده:

چالش‌های باقی‌مانده

هنوز با مشکلاتی مواجهیم که نیازمند توجه هستند:

نتیجه‌گیری: از درد تا امید

سرگذشت مسعود نعیمی و خانواده‌اش روایتی است از:

این تجربه گران‌بها به ما آموخت که مدیریت بحران‌های سلامت نیازمند ترکیبی از علم، شفافیت و انسانیت است. امروز با نگاه به آن واقعه دردناک، می‌توانیم هم به پیشرفت‌های چشمگیر ایران در کنترل ایدز افتخار کنیم و هم با آگاهی از نقاط ضعف گذشته، برای آینده‌ای بهتر برنامه‌ریزی کنیم.

یاد مسعود و دیگر قربانیان خون‌های آلوده باید همواره ما را به تلاش برای نظام سلامت عادلانه‌تر و انسانی‌تر ترغیب کند

https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7924262/

https://www.unaids.org/sites/default/files/country/documents/IRN_narrative_report_2015.pdf